 |
|
پژوهش
|
 |
تكيه دولت
تکیه دولت بنایی با عظمت بود که برای اجرای تعزیه و برگزاری مراسم سوگواری و روضه خوانی در تهران بنا شد. ساخت آن درحدود سال 1285ق تا سال 1290ق به طول انجامید. در همان سالها بیش از چهل تکیه در تهران وجود داشت که از معتبرترین آنها میتوان به تکیه حاج میرزا آقاسی (تکیه عباسآباد) اشاره کرد. از آن جا که استقبال شدید مردم به خصوص زنان از نمایشهای مذهبی و نيز کوچکی فضای تکیه، کار اجرای شبیهگردانی را مختل میساخت، لذا تکیه بزرگتر و وسیعتری مورد نیاز بود، از این رو ناصرالدین شاه ضمن دستور شروع بنای شمس العماره، فرمانی نیز برای ایجاد تکیه بزرگی به نام تکیه دولت در داخل ارگ سلطنتی به دوستعلی خان معیرالممالک صادر کرد. عمارت یاد شده بر اساس نقشة عبدالغفار نجم الملک که در سال 1309ق ترسیم شده بود درشمال سبزه میدان و ضلع جنوب باغ گلستان حد فاصل کاخ ابیض(موزه مردم شناسی فعلي در کاخ گلستان) و عمارت الماس واقع شده بود. و سابق بر این در محل آن، بر اساس نقشة اگوست کریشیش(kirshish ) اتریشی (1275ق) انبار دولتی ارگ قرار داشت.
مشخصات بنا:
تکیه دولت عمارتی سه طبقه، مدور و آجری به قطر تقریبی شصت متر و ارتفاع 24 متر بود. مساحت آن حدود 2824 مترمربع و گنجایش بیست هزار نفر را داشت. استاد کریم پیرنیا در کتاب معماری ایران، از استاد حسینعلی مهرین به عنوان معمار این بنا نام برده است.
برای پوشش سقف این بنای استوانه ای از چهار قوس چوبي نیم دایرة مستحکم شده با بستهاي آهني استفاده شده بود به این امید که طاقی گنبدی از چوب و شیشه بر آن بزنند. ساخت این گنبد ظاهرا" به سبب اشکالات فنی هرگز به مرحله عمل نرسید و به جای آن چادر یا پوششی بزرگ به هنگام اجرای مراسم بر روی سقف تکیه می کشیدند.
به مرور زمان و با فرسوده شدن قوس های چوبی، به فرمان مظفرالدین شاه مهندس بتن فرانسوی، قوسهای آهنی را به جای قوسهای چوبی کار گذاشت که این قوس ها دوازده عدد بودند و هر کدام آن ها ازپنج تکه مجزا تشکیل و با پیچ و مهره به هم وصل میشدند. هم زمان با تعمیر قوس های سقف به دلیل سست بودن پی بنا مشکلاتی برای مقاومت و ایستایی بنا پدید آمد. لذا بیم آن میرفت که فشار پوشش سقف باعث خرابی بنا شود بدین سبب برای کاهش فشار، طبقه آخر بنا تخریب گردید.
در داخل بنا در اطراف صحن، بیست طاق (هریک به عرض هفت و نیم متر) با دیوارها و ستون نماهای کاشی کاری قرار داشت. در پشت این طاق نماها اتاقهایی در سه طبقه ساخته شده بود که پنجرههای ارسی داشتند. اتاقهای طبقه اول ویژه وزرا و حکام ولایات بود که با نظارت ناظر (فراشباشی) میان ایشان تقسیم میشد. اتاقهای طبقه دوم مخصوص بانوان حرم و طبقه سوم جایگاه نقارهچیها بود که با نردهای حفاظت میشد.
اتاق شاه با سردر و سقف بلندتر در طبقه دوم قرار داشت. هنگام اجرای تعزیه پرده توری در برابر غرفه شاه میکشیدند. ورود و خروج به اتاق ها از راهروهای پشت آنها صورت میگرفت.
در وسط صحن تکیه سکوی گردی به شعاع تقریبی نه و نیم متر و ارتفا ع تقریبی یک متر با ازاره سنگی منقوش به قاب و شمسه قرار داشت که سطح آن آجر فرش بود و به آن «تخت» میگفتند. در دو طرفين تخت پلگاني جهت بالارفتن تعبیه شده بود و دور آن نیز محوطه ای به عرض تقریبی شش متر برای عبور اسبها و دسته های موسیقی قرار داشت منظور شده بود. پلکانی در پنج ردیف با یک پیش آمدگی دور تا دور صحن و متصل به ساختمان مدور تکیه قرار داشت که مشرف بر صحن مرکزی و سکوی آن بود.
در صدر تکیه، منبری مرمرین قرار داشت که بلندی آن حدود یک طبقه ی تکیه بوده و به سفار معیر الممالک در یزد ساخته شده بود. هنگام اجرای مراسم مذهبی در اطراف منبر بیش از 300 روضهخوان و واعظ گرد میآمدند.
با توجه به يكي از تصاویر موجود، منبرچوبی خاتم کاری نیز جهت اجرای مراسم در تکیه دولت استفاده میشده است. لازم به ذکر است این منبر در سال 1274 ق در زمان ناصرالدین شاه توسط محمد جعفر شیرازی و به سفارش مؤیدالدوله ساخته شده است که هم اکنون در کاخ گلستان نگه داری می شود.
تکیه دولت سه ورودی داشت: ورودی اصلی و بزرگ در ضلع شرقی تکیه که به ورود مردان اختصاص یافته بود، ورودی ضلع غربی، از سمت میدان ارگ با سردر جناغی و شش منارة کوچک در دو طرف با تزیینات کاشی معقلی جهت ورود زنان در نظر گرفته شده بود. ورودی سوم، راهروی پر پیچ و خم و تاریکی بود که قسمت شاه نشین تکیه را به ضلع جنوبی کاخ گلستان وصل می کرد و شاه برای ورود به تکیه از آن میگذشت.
تزیینات بنا:
بر اساس توصیفات به دست آمده از تکیه دولت می توان گفت که تزیینات داخل بنا بیش از معماری کلی و نمای بیرونی اهمیت داشته است. تزيین هر یک از غرفهها بر عهدۀ یکی از رجال بوده و رقابت میان آنان به شکوه بیشتر آرایه ها منجر میگردید علاوه بر این شاه نیز اثاثیه خاصی جهت تکیه دولت تدارک دیده بود .
استفاده از شمعدانهای چند شاخه، دیوارکوبها، چلچراغها، شمعها (متجاوز از پنج هزارشمع) نورپردازی فضای تکیه را چشمگیر میکرد. علاوه بر این چلچراغی نیز در وسط سقف قرار داشت که براي مدتي با نیروی برق روشن میشد. همچنین بخشی از نور تکیه، بویژه سکوی وسط، به هنگام اجراي مراسم از لالة فلزی با کاسة بلور که توسط فراشها حمل میشد، تأمین میگردید. داخل تکیه نیز با تاجهای گل كاغذي و پارچهها و قالیهای گرانبها و آیینه آراسته شده بود.
شکوه مراسم و فضای تکیه دولت تا آنجا بود که با وجود احتیاط ایرانیان در پذیرش ورود بیگانگان به مراسم تعزیه، شاه و درباریان گاهی سفرا را به تکیه دولت دعوت می نمودند. گزارشهای سیاحان در کنار تصویرهای بر جا مانده، به بازسازی ذهنی این بنای تخریب شده کمک می کند.
برخی از محققان مغرب زمین بر تـأثیر پذیری معماری بنای تکیه دولت از سبک اروپایی و شباهت آن با تماشاخانة ورونا در ایتالیا و آلبرت هال لندن تأکید کرده اند. لازم به ذکر است پژوهشگرانی از جمله: یحیی ذکاء، محسن منصوری فرد و بهرام بیضایی نیز با توجه به این نکته که اولین سفر ناصرالدین شاه به فرنگ در سال 1290ق و پس از ساخت تکیه دولت بوده، آن را متأثر از معماری سنتی ايراني دانستهاند.
تکیة دولت تا پایان دورة قاجار مورد استفاده قرار میگرفت از آن جمله میتوان مراسم تشییع جنازه ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه را نام برد. در محرم سال 1326ق محمد علی شاه نیز مطابق رسم معمول در تکیه حضور یافت که در اثر ازدحام جمعیت در این مراسم تلفاتی به بار آمد. آخرین باری که در زمان قاجار تکیه دولت مورد بهره برداری قرار گرفت مربوط به مجلس مؤسسان بود که در پانزدهم آذر 1304ش تشکیل شد و در پی آن احمد شاه از سلطنت خلع و رضاخان به ریاست حکومت موقت منصوب گردید.
تکیة دولت عظیمترین نمایش خانه تاریخ ایران سالها متروک و نیمة مخروبه بود تا اینکه در زمان پهلوی دوم (1325 ش ) برای ساخت شعبه بانک ملی در بازار، تخریب و بیشتر عرصة آن زیر بنای بانک گردید
در تدوین متن فوق از منابع زیر استفاده شده است.
1. اعتماد السلطنه، الماثر و الاثار در چهل سال تاریخ ایران، ج 1، تهران: اساطیر. 1363
2. اعتمادالسلطنه، تکیه مبارکه دولتی، روزنامه شرف،شماره 53، ذیحجه 1304 ه . ق ،
3. ذکاء، یحیی، تاریخچه ساختمان های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، تهران: سلسله انتشارات انجمن آثارملی. 1349
4. ذکاء، یحیی و محمد حسن سمسار، تهران در تصویر، عکاسی علی خادم، تهران .1369-76
5. سرنا، کارلا، مردم و دیدنی های ایران، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: 1363
6. شهیدی، عنایت الله، امیر کبیر و تکیه دولت، جهان کتاب،سال 6، ش 19-20، بهمن 1380
7. قاسم خان، علیرضا، شبیه و آیینه، تهران، روزبه، 1385
8. فروغ، مهدی، تکیه دولت، هنر و مردم، دوره ی جدید، شماره 29،ادره کل هنرهای زیبای کشور، اسفند 1343
9. منصوری فرد، محسن، مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهر سازی ایران، 7-12 اسفند 1374 ارگ بم-کرمان به کوشش باقر آیت الله زاده شیرازی، ج3 تهران: سازمان میراث فرهنگی. 1375
10. هدایت، مهدی قلی، خاطرات و خطرات، تهران: 1363
منبر خاتم کاری شده تنها اثر منحصر به فرد شناخته شده متعلق به تکیه دولت می باشد که در مراسم عزاداری های داخل تکیه از آن استفاده می شده است. این اثر از 23 قطعه تفکیک شده ساخته شده است که 20 قطعه آن دارای خاتم کاری بسیار بی نظیر می باشد . و 3 قطعه که قسمت پشت منبر قرار گرفته اند دارای نقاشی لاکی می باشند. این منبر توسط محمد جعفر شیرازی و به سفارش موید الدوله حاکم شیراز در زمان ناصرالدین شاه به سال 1274 ق ساخته و به شاه تقدیم شده است و در مراسم عزاداری در تکیه دولت مورد استفاده قرار می گرفته است. این اثر ارزشمند سالها در مخازن کاخ نگه داری می شد تا سرانجام در نمایشگاه آثار تکیه دولت دی ماه 1389 در معرض دید عموم قرار گرفت و پس از اتمام نمایشگاه بنا به دستور مدیریت محترم کاخ گلستان جناب آقای شریفی به تالار عاشورا در موزه مردم شناسی منتقل گردید.
شرح کتیبه روی منبر: هو الباقی- خدایا تا جهان باشد نگهدار آن جهان بان را
شهنشه ناصر الدین شاه سلطان ابن سلطان را - سنه 1274
بسم الله الرحمن الرحیم
روزی که شد به نیزه سر آن بزرگوار
خورشید سر برهنه برآمد ز کوهسار
موجی به جنبش آمد و برخواست کوه کوه - ابری به بارش آمد و بگریست زار زار
گفتی تمام زلزله شد خاک مطمئن – گفتی فتاد از حرکت چرخ بی مدار - عرش آن چنان به لرزه درآمد که ببر
افتاد در گمان که قیامت شد آشکار- آن خیمه که گیسوی حورش طناب بود – شد سرنگون ز باد مخالف حباب وار
جمعی که پاس محملشان داشت جبرییل- گشتند بی عماری و محمل شتر سوار- با آن که سر زد این عمل از امت نبی
روح الامین ز روی نبی گشت شرمسار- و آن گه ز کوفه خیل حرم رو به شام کرد – نوعی که عقل گفت قیامت قیام کرد.
کتیبه روی منبر
بر حسب امر اولیای دولت قاهره به فرمایش چاکر درگاه موید الدوله همت اتمام پذیرفت.
عمل محمد جعفر شیرازی
مينو مينايي
موزه دار و جمع دار موزه مردم شناسي كاخ گلستان
|
