30 میلیون سال زندگی دردل کوه ساقیزلو

”غارکتله خوریا غارنورخورشید" یکی اززیباترین غارهای آهکی جهان دراستان زنجان درجنوب شرقی شهر گرماب، واقع شده است که ازطرف جنوب در173 کیلومتری شهر همدان قراردارد وازطریق جاده آسفالته زنجان- سلطانیه- خدابنده- گرماب به آسانی قابل دسترسی است.

" کتل" به معنی پستی و بلندی و " تل و خور" درزبان اوستایی یعنی خورشید. تحقیقات و مطالعات زمین شناسی این غاربا قدمتی حدود30 میلیون سال در آهک های الیگومیوسن ( دوران سوم زمین شناسی) دردل کوه " ساقیزلو" در7 طبقه به وجود آمده است که برطبق نظریه های باستان شناسی  مردمی غارنشین که دراین محل سکونت داشته اندد تاریخ آن به هزاره دوم قبل ازمیلاد برمی گرددو وجود تعداد قابل توجهی اسکلت ، جمجمه و نیزظروف سفالین ، این نظریه را ثابت می کند.

این غارقبل ازسال 1300 ه ش به طوراتفاقی کشف و درسال 1330 به وسیله یکی ازپیشکسوتان کوهنوردی استان زنجان ، زنده یاد اسدالله جمالی، به ثبت رسید. این غارازنظرقدمت، بطورتقریبی همسال با غارمعروف علیصدرهمدان بوده با این تقاوت که غارعلیصدرغارآبی و کتله خور غارخشک وخنک است که با بررسی های انجام شده به دلیل واقع شدن غارعلیصدردرفاصله 50 کیلومتری جاده روستای تا این غاراحتمال می رودکه طبقه چهارم آن به غارعلیصدرمتصل شود. تاکنون 30 کیلومترازمسیرهای متعدداین غارعظیم در6 طبقه کشف وحدود 2 کیلومترآن دریک طبقه برای بازدید عموم آماده شده است.

بعد ازگذشتن ازروستای نزدیک غاردربن بست یک جاده ای کم عرض ورودی به این غاررسیده ، دهانه ورودی غاردردامنه بیش از2000 مترتنهاسازه سنگی پیرامون شهر گرماب را تشکیل می دهد. این دهانه درابتداسوراخ مانند وبه شکل طاق مثلثی و کوچک بوده که درعملیات های  خاکبرداری ، حاشیه آن تراشیده و درحال حاضر5/1 متربلندی دارد. دمای ثابت 70 درصد است که هرچه به جلو پیش می رویم این رطوبت به 93 درصد نیزمی رسد.

نخستین دهلیزحدود 400 مترازدهانه ورودی غارفاصله داشته و دارای وسعتی زیادو سقفی بلنداست دیوارهای صاف و کف ناهموارو سقف بلند حکایت ازتاریخ بسیارکهن دارد. ازاین دهلیزبه بعد گالری دالان هاو مقبره های کوچک و بزرگ به تدریچ شکل گرفته و گسترش پیدا کرده اند ودربعضی ازقسمت ها به علت صعب العبوربودن وتنگی راه باید به صورت سینه خیزدرقسمت های کشف نشده راه را طی کرد.

ازدرون دهلیزهاکه وسعت آنهابه پیش از200 یا300 مترمربع می رسدگالری هایی باریک درجهت های گوناگون جدا می شوندکه انتهای بعضی ازآنهابسته بوده و برخی نیزراه عبوربسیارباریکی به گذرگاه ها و دهلیزهای دیگردارندکه بسیاری ازاین راه هاو دالان های باریک تاکنون طی نشده و همچنان ناشناخته هستند.

کف دهلیزهاو دالان ها  اغلب ناهمواراست که این ناهمواری ها دراثرفرسایش وانحلال سنگ کف به وحود آمده اند. آبراه های نامنظم و چاک های ژرف و پراکنده و ضخیم رسی دربستربعضی ازدهلیزها وگذرها وجود دارد.

دراین غارزیباترین پدیده ها را دراطراف چشمه هاو تالاب های کف غارمی توان نظاره گربود.اشباع بیکربنات کلسیم درتالاب ها سبب تشکیل کریستال های بسیرازیبایی ازکلسیت وآراگونیت درکف و حاشیه تالارشده اند. استلاگتیت ها( چکنده ها) واستلاگمیت ها ( چکیده ها) با ارتفاع 30-40 مترازکف سقف غارقرارگرفته اند که باشنیدن صدای موزون قطرات آب، منظره بدیعی پیش روی بینندگان پدید می آورد.

درسرتاسرغارستون های کریستالیزه وبلورها وقندیل های بسیارزیبایی وجود داردکه درجای جای غارفضاهای متعدد جداگانه ای را تفکیک کرده وباتوجه به وجه تسمیه آن درطبیعت به اسامی چهل ستون ، سفره عقد، قصربلورین، پنجه شیر،عروس وداماد، تالارموسیقی و....نامگذاری شده اند، ازجمله تالار20 ستون که ستون وسطی آن بسیاربلنداست و قدمت آن را 19 میلیون سال تخمین زده اندکه هر100 سال یک سانتی متررشدطولی دارد.

دربخش هایی ازدیواره های غار، خطوط سفیدی مشاهده می شودکه این خطوط نشانه وجود آب و نشست آن به طبقات پایین تراست که باتوجه به گمانه زنی های کارشناسان، آبراه های پراززیرمینی درغاروجود داشته که زمان های بیرازیادی ازدوران آبداری آن می گذرد.

اغلب، غارها درسنگ های آهکی دارای آب های زیرزمینی و یاسطحی به وجود می آیندزیراآهک هانسبت به آب اسیدی حساس بوده وحل می شوند. وغارهارا تشکیل می دهند که این آب حاوی املاح آهکی درطول غارجریان یافته و هرگاه مقداراملاح آهکی زیاد شود به صورت رسوبات بیکربنات ازقطرات آب جدا شده ودرکف وسقف غارقندیل ها راتشکیل می دهد.

تاعمق 700 متری درفضای تاریک غارآثارحیات وسکونت دیده شده که به انواع سفال و استخوان محدود شده است. آثارجمع آوری شده بیشترسفال  شکسته های سطحی و پراکنده هستندکه قدیمی ترین نوع این آثارسفال تیره رنگ  دودزده بانقش داغداردست ساز است وازنظرزمانی متعلق به اواخرهزاره دوم قبل ازمیلاد است. دومین نوع ازاین آثارجمع آوری شده، سفال های دست ساز دارای پوشش است ، روی سفال به رنگ قرمز متمایل به قهوه ای و با سفال های شناخته شده قرون اول  تاسوم میلادی قابل مقایسه است. سومین نوع آثارجمع آوری شده سفال های دوران جدید است که به شکل کوزه و بشقاب بوده  که درمقطع فعلی، ارزش تاریخ ندارد.

درانتهای یکی ازدالان های طبقه اول، دهلیز بزرگی است که در کف آن اسکلت با داشتن پاهای بلند وسم ازیک طرف و دم دراز وسر به نسبت بزرگ ازطرف دیگرشباهتی باجانورانی معمولی نداشته و به نظرمی رسد حیوانی ازدوران گذشته با شکل و شمایل ویژه باشد وازنظر طبیعی جزء حیوانات دوران چهارم قرارمی گیرد.

درباره غارکتله خورساکنان قدیمی گرماب عقاید و داستان هایی نقل کرده اندکه سینه به سینه به فرزندان آنها انتقال یافته است مانند قرار داشتن یک دریاچه دریک طرف غارکه آب زلال و گوارایی دارد و به قدری وسیع است که کرانه و کناره این دریاچه ازهیچ کجا پیدا نیست ویا زیرکوه کتله خورکوه دیگری  وجود داردکه همه ازآرد سفید تشکیل شده است، همچنین اظهارات افسانه آمیز مانند اینکه طلسمی دراین غاراست که مانع جستجوی کامل این غارمی شود ویا درداخل غارکوه سفیدی ازبلوروجود دارد و دراواسط غارکوهای بلند زیادی هست و درشکاف یکی از این کوه ها سوراخ کوچکی وحود دارد که ازآن سوراخ دریای بزرگی  دیده می شود . برای سهولت بازدید ازغار اقداماتی مانندساخت سوئیت های اقامتی و سالن بزرگ و زیبای انتظار، کافی شاپ، غرفه های عرضه موادغذایی ، صنایع دستی، اقلام فرهنگی، مخابرات و سوپرمارکت انجام گرفته که به غیرازبازدید غار می توان ازهوای لطیف و بسیارمطبوع این منطقه بهره کافی برد.

                                         طاهره ملا محمدي

بازگشت