Text/HTML

پیشینه تاریخی کاخ گلستان

دیرینگی ارگ سلطنتی را شاید بتوان به 6 جولای 1404 م برابر با 20 ذی الحجه 806 ق و 17 تیر 783 ش؛ زمانی که کلاویخو فرستاده هانری سوم پادشاه اسپانیا به دیدار امیر تیمور گورکانی رهسپار شهر سمرقند گردیده بود و در تهران، خانه نماینده حکومت؛ بابا شیخ سکنی می گزیند نسبت داد. بعدها در بخشی از سفرنامه پيترو دلاواله (چهارشنبه 6 ژوئن 1617 م / 2 جمادی­الثانی 1026 ق / 17 خرداد 996 ش)، همچنین به نقل از سِر توماس هربرت جهانگرد و تاریخدان انگلیسی( 1628 م / 1037 ق / 1006 ش ) از چهارباغ و چنارستانی در داخل حصار شاه طهماسبی و در زمان شاه عباس صفوی در تهران یاد شده است. اما بر اساس ارجاعاتی دقیق­تر در متون تاریخی می­توان سرآغاز ارگ سلطنتی را در زمان شاه سلیمان صفوی ( 1109- 1078ق / 1076- 1046 ش ) با ساخت دیوانخانه­ای در همان محدوده چنارستان شاه­عباسی جستجو کرد. دیوانخانه­ای که بعدها شاه سلطان حسین صفوی در آخرین سال سلطنت خود (1133 ق / 1100 ش ) سفیر دولت عثمانی احمد دری افندی را بحضور پذیرفت. هر چند که امروزه دیگر از آن بنیان­ها اثری در میان نیست و داشته­های موجود کاخ گلستان از لحاظ دیرینگی محدود به بخشی از آثار و ابنیه دوران زندیه بوده (ساخت ديوانخانه­اي مابين سال­هاي 3-1172 ق / 1138- 1137 ش ) و فراتر از آن نمی­رود.

اهميت واقعي ارگ در دوران آقا محمدخان قاجار رنگ جدی­تری بخود گرفت. وي در اواخر دوران زنديه و پس از مرگ كريمخان ( 1193 ق / 1158 ش ) از بحران داخلي ايران استفاده نموده، و بعد از غلبه بر لطفعلي خان زند در شعبان 1209 ق (1173 ش) به تهران برگشته و در نوروز 1209 ق (1174 ش) به نام پادشاه ايران تاجگذاري مي­كند .

اين حركت آقا محمد خان به اهميت ارگ سلطنتي بيش از پيش افزوده و در عهد فتحعليشاه قاجار هم به خاطر تاجگذاري وي در اين شهر( 24 ربيع الاول 1212 ق / 1797 م در آستانه قرن 19 و همزمان با ناپلئون بناپارت / 26 شهریور 1176 ش) و هم بواسطه  خيالات شكوهمند اين پادشاه كاخ گلستان توسعه بيشتر و آراستگي بهتري را تجربه كرد .

در عهد ناصرالدين شاه قاجار ( تاجگذاري جمعه 21 ذي­القعده 1264 ق /  27 مهر 1227 ش) كاخ گلستان بواسطه مدت حكومت وي ( قريب به 50 سال ) و ديدار او به­عنوان اولين پادشاه ايران از اروپا در سه سفر خود به سال­هاي 1290 ، 1295 و 1306 ق ( 1252 و 1257 و 1267 ش) دستخوش تغييرات اساسي و متاثر از اروپا گرديد .

اگر چه در دوران سه پادشاه آخر سلسله قاجاريه ( مظفرالدين شاه ، محمد علي شاه و احمد شاه قاجار) تا انقراض اين سلسله ( 13 ربيع الثاني 1344 ق / 9 آبان ماه 1304 ش ) ارگ سلطنتي از لحاظ معماري تغييرات خاصي را به خود نديد ولي تاريخ آن با وقايع سياسي فوق­العاده موثري مانند انقلاب مشروطه و تبعات ناشي از آن توام و عجين گرديد كه بخشي جدائي­ناپذير از حافظه تاريخي ملت ايران را تشكيل مي­دهد.

ارگ سلطنتي در سال­هاي بعد از انقراض سلسله قاجار و به روي كار آمدن سلسله پهلوي شاهد تاجگذاري پهلوي اول (4 ارديبهشت 1305ش / 25 آوریل 1926 م) و پهلوي دوم (4 آبان 1346ش / 26 اکتبر 1967 م) و همچنين بعضي از تغييرات و تصرفات در بافت خود بوده است.

این مجموعه با در نظر گرفتن چنین پیشینه­ای يكي از منحصر بفردترين مجموعه­هاي تاريخي ايران مي­باشد، ثبت ملی کاخ گلستان - به شماره 417 در 11 بهمن ماه 1334ش( 1 فوریه 1956 م) - نه تنها بيانگر اهمیت آن بعنوان بخش مهمي از تاريخ هنر اين مرز و بوم است بلكه تاکیدی دارد بر رخدادهاي موثر در آن يا به نوعي مرتبط، که آن را به مجموعه­اي بي­بديل و سندي زنده از دوره­ای مهم در تاريخ ايران تبديل کرده است. ثبت کاخ­گلستان در فهرست میراث بشری از جانب یونسکو ( یکشنبه 2 تیرماه 1392ش / 23 ژوئن 2013 م) نیز صحه­ای بر تاریخ و فرهنگ و هنر این مجموعه است.

Text/HTML

تکیه دولت

 تکیه دولت، با فرمان ناصرالدین شاه در سال 1384 ه.ق (البته در مورد تاریخ دقیق ساخت آن، نقل قول های متفاوتی وجود دارد) و مباشرت دوستعلی خان معیرالممالک(سرپرست ضرابخانه) طی مدت حدود پنج سال(90 – 1284 ه.ق با صرف هزینه ای بالغ بر سیصد هزار تومان بنا گردید. در زمان احداث تکیه دولت، در تهران حدود 40 تا 45 باب تکیه وجود داشت که با گذشت زمان بر شمار آنها افزوده شد و به 70 تا 80 تکیه رسید.

در این میان، تکیه دولت به سبب نوع معماری اش، بیش از سایر تکایای قدیم تهران هم چون «تکیه حیاط شاهی و تکیه حاج میزرا آغاسی» توجه مورخان و هنرشناسان ایرانی و غیر ایرانی را به خود  جلب کرده بود. در خصوص علل ساخت تکیه دولت در کتاب تاریخچه کاخ گلستان و ابنیه سلطنتی، نوشته یحیی ذکاء آمده است: «معتبرترین و وسیعترین تکیه های تهران که تعزیه های دولتی در آن برگزار می شد، «تکیه حاج میرزا آغاسی و تکیه دولت قدیم بود که تکیه عباس آباد نیز نامیده می شد.» استقبال شدید مردم بخصوص زنان از نمایش های مذهبی، همچنین کوچکی فضای تکیه عباس آباد، کار اجرای شبیه گردانی را مختل می ساخت و اقتضای زمان و اوضاع نیز تکیه بزرگتر و وسیع تری را طالب بود، از این رو ناصرالدین شاه ضمن دادن دستور شروع بنای شمس العماره، فرمانی نیز برای ایجاد تکیه بزرگی در داخل ارگ سلطنتی به دوستعلی خان معیرالممالک صادر کرد. این بنا در ضلع جنوب شرقی باغ گلستان و در جنوب غربی شمس العماره قرار داشت که قبلا در محل آن، انبار دولتی ارگ شهر مستقر بود. در مورد موقعیت دقیق تکیه دولت، تفاوت هایی جزِئی در اسناد برجای مانده موجود است با وجود این موقعیت این بنا در جنوب غربی کاخ گلستان، کنار شمس العماره و روبه روی مسجد شاه سابق را همه تایید کرده اند، اما در خصوص قطعه زمین مورد استفاده برای احداث این بنا، پژوهشگران اظهار نظرهای متفاوتی کرده اند. برخی معتقدند فقط منزل مسکونی امبیرکبیر بعد از مرگش تخریب شده و به این منظور اختصاص یافته است و برخی دیگر نیز نوشته اند منزل امیرکبیر همراه با زندانخانه دولتی و سیاهچال که گرمابه مخروبه ای بود و انبار های قدیمی، محل احداث تکیه دولت بوده است. در کتاب معماران ایران؛ از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره قاجار، با استناد به فهرست استاد یحیی ذکاء( مقاله معماران و استادکاران دوره اسلامی) و همچنین در مقاله آقای عنایت الله شهیدی با عنوان تکیه دولت و بررسی های ناقص و نادرست درباره آن، به نقل از استاد کریم پیرنیا، استاد حسینعلی مهرین به عنوان معمار تکیه دولت ذکر شده است.

ساختمان تکیه دولت مدور و آجری باتوجه به اینکه اکنون از این بنای با عظمت اثری برجای نمانده است، با استناد به اطلاعات موجود و همچنین تصویر رنگی این تکیه اثر مرحوم کمال الملک که گویاترین سند معتبر از این بنا است، به معرفی معماری آن می پردازیم: معماری تکیه دولت را، برخی محققان همچون«خانم کارلاسرنا»، «دکتر فووریه» و «لرد کرزن» اقتباسی از آلبرت هال لندن (Albert Hall) یا تماشاخانه ها و آمفی تئاترهای غربی دانسته اند. البته با توجه به اینکه سفر اول ناصرین الدین شاه به اروپا در سال 1290 هجری قمری انجام گرفته و طبق اسناد تکیه دولت طی سال های 90-1284 ه.ق ساخته شده بود، این نظر کمی تامل برانگیز است. سایر پژوهشگران از جمله بهرام بیضائی، مهدی فروغ و یحیی ذکاء نیز معتقدند که ساختمان تکیه دولت بر اساس طرح میدان ها، برخی کاروانسراها و تکایا طراحی و ساخته شده بود. شکل کلی بنای تکیه دولت از بیرون به صورت منشورهشت ضلعی بود که در داخل به یک استوانه کامل با قطر میانی حدود 60 متر تبدیل می شد. این بنا با ارتفاعی حدود بیست و چهارمتر در چهار طبقه( با احتساب سردابها و زیرزمین ) با مساحت تقریبی 3824 متر مربع و گنجایش حدود بیست هزار نفر طراحی شده بود. پی بنا سست بود و بر روی خاک دستی قرار گرفته بود و همین امر از ابتدا مشکلاتی برای مقاومت و ایستایی آن پدید آورد.

 تکیه دولت سه ورودی داشت: ورودی اصلی و بزرگ در ضلع شرقی تکیه برای مردان، با دری دو لنگه و  سر دری جناغی؛ ورودی ضلع غربی برای زنان، از سمت میدان ارگ با سر در جناغی و شش مناره کوچک در دو طرف که با کاشی معقلی پوشیده شده بود و ورودی سوم، راهرو پر پیچ و خم و تاریکی بود که قسمت شاه نشین تکیه را به ضلع جنوبی کاخ گلستان وصل می کرد و شاه برای ورود به تکیه از آن می گذشت.

 تکیه دولت تا پایان دوره قاجار مورد استفاده قرار می گرفت  چنانکه می توان تشییع جنازه ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه را نام برد و در محرم 1326ه.ق نیز محمد علی شاه، مطابق رسم همه ساله، به تکیه رفت و در اثر ازدحام جمعیت تلفاتی به بار آمد. آخرین بار که در زمان قاجار نکیه دولت مورد بهره برداری قرار گرفت مربوط به مجلس موسسانی که در 15 آذر 1304 تشکیل شد و احمد شاه خلع و رضا خان را به ریاست حکومت موقت منصوب گردید.

 تکیه دولت، پس از مشروطه با نفوذ و تاثیر فرهنگ و هنر غرب بر کشور و پیدایش تئاتر و نمایش جدید در ایران، ارزش و اهمیت پیشین خود را از دست داد. حتی گاهی مراسمی غیر از اجرای تعذیه در آن برگزار شد، چنانچه در سال 1302 و 1304 ه.ش، با مرمت قسمت های برخی تکیه، آن را برای برگزاری «نمایشگاه امتعه وطنی» و «تشکیل مجلس موسسان» در نظر گرفتند. تکیه دولت، عظیم ترین نمایش خانه تاریخ ایران، سالها متروک و نیمه مخروبه بود تا اینکه در 1325 ه.ش برای ساخت بانک ملی شعبه بازار آن را تخریب و بیشتر عرصه آن زیر بنای بانک گردید.

Text/HTML

اندرون یا عمارت فرح آباد

کاخ گلستان از سمت شمال بوسیله چند در و دالان باریک با حرم خانه که اندرون و فرح آباد نیز نامیده می شد ارتباط داشت. پیش از سلطنت ناصرالدین شاه عمارت اندرون همان ساختمانها و اتاق ها و تالارهای دوران فتحعلی شاه بود و بقول مرحوم معیرالممالک این قسمت از بیوتات سلطنتی گر چه دارای وسعت زیادی نبود ولی طرز ساختمان خوشی داشت .
در اوائل سلطنت ناصرالدین شاه که درعمارت ارگ سلطنتی تغییرات عمده و مهمی داده میشد بنا بنوشته هدایت در روضه الصفای ناصری تغییرات مهمی در اندرون توسط حاج علیخان حاجب الدوله و به سال 1271 ه.ق ایجاد گردید .

پس از آنکه زنهای حرم سرای ناصرالدین شاه رو به ازدیاد نهاد و رفته رفته جا بر آنان تنگ شد مجبور گردیدند اندرون را دوباره وسعت داده بزرگتر سازند و بهمین منظور در سال 1299 ه.ق و با مباشرت بنائی آقا ابراهیم خان امین السلطان تمام بناهائی را که توسط حاجب الدوله ساخته شده بود را خراب نموده و بر وسعت اندرون اضافه نمودند. پس از آن که ساختمانهای اندرون در دورادور باغچه و حیاط آن بپایان رسید در سال 1303 ه.ق ناصرالدین شاه مصمم گردید که برای خوابگاه خود نیز کاخی به سبک جدید در وسط باغچه بسازد . مباشرت ساختن این کاخ نیز به محمد ابراهیم خان امین السلطان واگذار گردید . ساخت بنای کاخ مدت یکسال تمام طول کشید و در روز یکشنبه 9 رجب 1304 .ه.ق افتتاح گردید . این کاخ بر خلاف عمارن دیگر ساختمانی بودکاملا به سبک اروپائی که از روی کاخ دولمه باغچه سلطان عثمانی ساخته شده و تزئین یافته بود .کل بنا های عمارت اندرون در زمان پهلوی تخریب و به ساختمانهای وزارت دارائی اختصاص یافت .

Text/HTML

عمارت خروجی

 در زمان گذشته تقریبا متصل به ضلع شمال شرقی شمس العماره یک دستگاه عمارت بزرگ وطولانی باغ گلستان را به دوقسمت تقسیم می کرد که آن را عمارت خروجی می نامیدند.این بنا از مشرق به مغرب شامل: اتاق موزه،تالار آینه گلستان، صندوق خانه و رختدارخانه سلطنتی بود. اساس قصر مزبور در زمان آغامحمدخان نهاده شده بود ولی به سال 1216ه.ق در عهد فتحعلی شاه پایان یافت. ناصرالدین شاه پس از مراجعت از سفر فرنگ چون موزه بزرگتری احداث نمود، این بنا را در سال 1296ه.ق منهدم کرده محل آن را تبدیل به دریاچه یا استخر بزرگی نمودند که استخر جلوعمارت بادگیر و شمس العماره و استخر جلو کاخ اصلی را به هم متصل می ساخت. این استخر را در اوایل سلطنت پهلوی اول پر نموده و در حال حاضر به فضای سبز اختصاص یافته است. که نام کاخ گلستان از نام اتاق یا تالار گلستان فتحعلی شاهی که در عمارت خروجی بود، گرفته شده و از طریق اطلاق جز به کل سپس همه کاخ های سلطنتی را با این نام خوانده اند ولی گاهی تالار آینه جدید را نیز تالار گلستان می گویند.

لینکهای مهم